Postanowieniem z dnia 9 marca 2017 roku Sąd Rejonowy ustanowił dla pozwanego jako dla osoby nieznanej z miejsca
pobytu - kuratora (k. 35).
Norma art. 144 KPC stanowi, że przewodniczący ustanowi kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce
pobytu strony nie jest znane. Ustawa wymaga zatem od wnioskodawcy uprawdopodobnienia a więc (stosownie do treści
art. 243 KPC) przedstawienia takich środków dowodowych, które pozwolą Sądowi na uznanie za wysoce prawdopodobne,
że wnioskodawca nie jest w stanie wskazać aktualnego adresu pozwanego. Dokonując wykładni normy art. 144 KPC
uwzględnić należy, że norma ta (jak również norma art. 143 KPC) posiada istotne funkcje gwarancyjne - służyć ma z
jednej strony zapewnieniu ochrony praw strony nieobecnej (której miejsce pobytu nie jest znane), zaś z drugiej ma ona
umożliwić przeprowadzenie postępowania cywilnego w sytuacji, w której powód z przyczyn obiektywnych nie potrafi
wskazać adresu przeciwnika procesowego. Uwzględniając przy stosowaniu normy art. 144 KPC obie te racje, należy
brać pod uwagę istotne skutki procesowe bezzasadnego ustanowienia kuratora, a zatem normy art. 143 i 144 KPC należy
stosować z odpowiednią rozwagą, między innymi ograniczając możliwość dokonywania nadużyć przez wnioskujących
o ustanowienie kuratora.
Nie można zapominać, że rolą sądu jest dbanie o zapewnienie w toku postępowania praw stron do obrony ich interesów.
Rola ta obejmuje także zapewnienie prawidłowego działania kuratora. Sąd winien zatem także baczyć, aby działania
kuratora miały rzeczywisty a nie jedynie pozorny charakter, to jest, aby strona była w sprawie rzeczywiście, a nie jedynie
formalnie reprezentowana.
Przy ustanawianiu kuratora Sąd Rejonowy oparł się wyłącznie na danych wynikających ze zbioru PESEL i twierdzeniu
powoda o braku wiedzy o miejscu pobytu pozwanego. Oczywistym jest, że uprawdopodobnienie, że miejsce pobytu
pozwanego jest nieznane (art. 144 § 1 KPC) nie jest tożsame z udowodnieniem tego faktu. W instytucji uprawdopodobnienia mieści się zawsze margines wadliwości ustaleń zawierający się pomiędzy oceną prawdopodobieństwa określonego zdarzenia a dowodem, że ma ono miejsce. Sąd rozważający potrzebę ustanowienia kuratora winien jednak zawsze
dokonać oceny celowości podejmowania dalszych czynności w kierunku ustalenia miejsca pobytu strony w kontekście
już zgromadzonych informacji oraz w świetle wymogu zapewnienia sprawnego toku postępowania.
W tym kontekście stwierdzić należy, że nie zachodzi przesłanka ustanowienia kuratora na podstawie art. 144 KPC jeśli wnioskodawca nie przedstawi środków dowodowych pozwalających na stwierdzenie, że aktualne miejsce pobytu pozwanego nie jest obiektywnie możliwe do ustalenia. Przesłanką stosowania tego przepisu jest uprawdopodobnienie, że
miejsce pobytu strony nie jest znane. Nie można jednak rozszerzać tego pojęcia na wypadki, gdy „miejsce pobytu" nie
jest znane ze względu na śmierć strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 86/05,
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2003 r., III CK 124/02). W takim wypadku ustanowienie kuratora nie sanuje
postępowania toczącego się z naruszeniem praw ewentualnych następców osoby zmarłej.
W rozpoznawanej sprawie, przed ustanowieniem kuratora dla pozwanego, pełnomocnik powoda nie podjął żadnych działań (za wyjątkiem zwrócenia się do Ministra Spraw Wewnętrznych o informacje o dotyczące danych osobowych pozwanego) mających na celu poszukiwanie pozwanego, w szczególności nie wystąpił do izraelskiego biura poszukiwań osób
zaginionych. Nie można pominąć w tej kwestii stanowiska samego powoda, który w odpowiedzi na apelację podnosił:
„zarówno w pozwie, jak i w dalszych pismach procesowych strona powodowa wskazała, iż J. B. był Żydem, jak również
powołała się na dane dotyczące ludności żydowskiej zamieszkujących przed II wojną światową Miasto G.. Ludność ta
początkowo zamknięta w getcie, później została rozesłana do obozów koncentracyjnych. Z tych faktów historycznych
można domniemywać co się stało z J. B. (…)” (k. 190).
W przypadku, gdyby pozwany nie żył, co z uwagi choćby na wiek jest niemalże pewne, prowadzenie postępowania z
udziałem kuratora absentis jest niedopuszczalne. Ponieważ okoliczności te wymagają dokonania ustaleń faktycznych, a w
przypadku śmieci pozwanego i ewentualnie dalszego prowadzenia postępowania z udziałem jego następców - powtórzenia
postępowania dowodowego w całości - zaskarżony wyrok podlega uchyleniu. Sąd Okręgowy na tym etapie nie orzekł o
nieważności postępowania, pozostawiając Sądowi pierwszej instancji rozważenie dopuszczalności ustanowienia kuratora
dla nieznanego z miejsca pobytu pozwanego.
Zgodnie z art. 386 § 4 KPC w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku
wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i
przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.
Mimo że zgodnie z art. 386 § 4 KPC uchylenie wyroku ma charakter fakultatywny i sąd drugiej instancji może orzec
merytorycznie w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji, bądź też w razie konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, w rozstrzyganej sprawie - w ocenie Sądu odwoławczego - zachodzi
konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Wyjaśnić należy, że w
6