sumienia i wyznania w relacji człowiek, kościoły, państwo w: L. Wiśniewski (red.), "Podstawowe prawa jednostki i ich
sądowa ochrona", Warszawa 1997, s. 82 - 88; M. Pietrzak, Prawo wyznaniowe, Warszawa 1993, s. 15- 18; F. Mazurek,
Prawo człowieka do wolności religijnej, "Kościół i Prawo" 1998, t. 5, s. 95 - 106; P. Sobczyk, Wolność sumienia i religii
w art. 53 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997, "Prawo Kanoniczne" 2001, nr 3 - 4, s. 42).
Wolność sumienia i wyznania w sensie węższym - uznawanym najczęściej za właściwy - to wolność człowieka w sferze
religijno - światopoglądowej. W sensie szerszym wolność ta pojmowana jest natomiast jako wszelka aktywność światopoglądowa, a więc zarówno w sferze wewnętrznych przekonań, jak i ich zewnętrznych praktyk religijnych i niereligijnych
(M. Pietrzak, Prawo wyznaniowe, Warszawa 2005, s. 17). Ten ostatni sens wolności sumienia i wyznania wykształcił
się w Polsce w zasadzie dopiero po II wojnie światowej pod wpływem afideistycznych orientacji światopoglądowych
oraz związku z liberalnymi koncepcjami pojmowania wolności i praw człowieka. Wolność tę pojmowano nie tylko jako
możliwość manifestowania swoich poglądów i przekonań religijnych, lecz także areligijnych i ateistycznych. W doktrynie
toczy się spór czy słuszne jest utożsamienie wolności sumienia z wolnością wyznania, czy też należy rozróżnić te wolności. Zwolennicy tego drugiego poglądu stoją na stanowisku, że wolność sumienia sprowadza się tylko do wewnętrznej
aktywności religijnej, natomiast wolność wyznania to możliwość manifestowania, ujawniania swoich myśli i przekonań
dotyczących tej sfery życia i postępowania zgodnie z nimi. Zdaniem H. Misztala, sformułowanie "wolność sumienia i
religii" może prowadzić do wniosku, że "wolność sumienia" przysługuje osobom niewierzącym, zaś "wolność religii"
- osobom wierzącym. Podkreśla on, że w istocie "wolność sumienia zakłada rozwiązanie problemu wiary w sposób negatywny (ateizm) i nie wyklucza "wolności sumienia" u ludzi wierzących w Boga, "wolność wyznania" odnosi się tylko do tych, którzy pozytywnie rozwiązali problem wiary" (H. Misztal, Wolność religijna, w: H. Misztal (red.), "Prawo
wyznaniowe", Lublin 2000, s. 211). Podobne stanowisko zdaje się prezentować W. Skrzydło, stwierdzając, że "wolność
sumienia" oznacza możliwość wyboru innego światopoglądu, niż religijny, i dlatego odnosi się do ludzi niewierzących.
(W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej. Komentarz, Kraków 2000, s. 53).
W koncepcjach wyznaniowych zwłaszcza w chrześcijaństwie, różnych zresztą odmian, wolność sumienia i wyznania wywodzi się z prawa natury z nadania Bożego oraz z godności osoby ludzkiej jako stworzonej przez Boga (K. Warchałowski,
Prawo do wolności myśli sumienia i religii w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Lublin 2004, s.54 i n.). Orientacje ateistyczne, a przynajmniej fideistyczne, genezę tej wolności upatrują w godności osoby
ludzkiej jako osoby myślącej, wolnej i autonomicznej, która jest członkiem określonej wspólnoty społecznej. Wolność
sumienia - jak zauważa się w literaturze - przejawia się w swobodzie wyboru i zmiany religii, a także do rezygnacji z
wyznawania wszelkiej religii i przyjęcia światopoglądu ateistycznego (J. Szymanek, Prawna regulacja wolności religijnej,
"Studia Prawnicze" 2006, nr 2 (168), s. 16-18). Komitet Praw Człowieka ONZ w Uwadze ogólnej nr 22 dotyczących
art. 18 MPPOP - przyjętych 20 lipca 1993 r. podkreślił, że wolność "posiadania lub przyjmowania" religii lub przekonań
obejmuje wolność wyboru religii lub przekonań włączając w to interalia prawo do zastąpienia swojej obecnej religii lub
przekonań innymi, w tym także możliwość przyjęcia poglądów ateistycznych, a także - co zwykle umyka uwadze - prawo
zachowania swojej religii lub przekonań.
Wypada jednak zauważyć, że tak sformułowanej w płaszczyźnie konstytucyjnej wolności sumienia i religii nie towarzyszy
- w odniesieniu do ateistów - ochrona prawnokarna z racji podniesionego wyżej przedmiotu czci religijnej lub miejsc
przeznaczonych do publicznego wykonywania obrzędów religijnych. W tym stanie rzeczy niewierzący nie mają tak pełnej
ochrony prawnokarnej, jak przedstawiciele rozmaitych religii.
W odpowiedzi na kasację podniesiono, że odpowiedni czyn zarzucony A. D. i wypowiedzi, które sformułował on przy
tej okazji miały charakter ekspresji artystycznej.
Wolność ekspresji artystycznej w katalogu praw i wolności człowieka sformułowanych w Konstytucji RP z 1997 r. zajmuje dość poślednie miejsce. Zepchnięto ją wraz z wolnością badań naukowych, wolnością korzystania z dóbr kultury,
wolnością nauczania oraz wolnością ogłaszania wyników badań naukowych do art. 73, zamieszczając w ramach wolności
i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych w rozdziale II Konstytucji RP: "Wolności, prawa i obowiązki człowieka
i obywatela". Z punktu widzenia systematyki Konstytucji RP rozwiązaniu temu nie można niczego zarzucić. Nie sposób
jednak nie zauważyć, iż do wolności tej ustrojodawca zdaje się przywiązywać znacznie mniejszą wagę niż do treści wolności prasy i innych środków społecznego przekazu, która zawarta w art. 14 znalazła się w Rozdziale I Konstytucji RP,
stając się tym samym jedną z zasad ustrojowych. Warto skonstatować, że wolności, które zapewnia art. 73 Konstytucji,
różnią się dość znacznie co do swego charakteru i zakresu. Zastanawiające jest także uszeregowanie tych wolności w
treści przywołanego przepisu. Wysuwając na plan pierwszy twórczość artystyczną, ustrojodawca zdaje się przyznawać jej
pierwszeństwo przed wolnością badań naukowych, a także przed wolnością nauczania i wolnością korzystania z dóbr kultury. Warto zauważyć, że beneficjentami wolności twórczości artystycznej oraz wolności badań naukowych są w pierwszym rzędzie twórcy - najpierw artyści, a potem uczeni. Dopiero istnienie tych wolności pozwala pozostałym podmiotom
na korzystanie zarówno z efektów twórczości artystycznej, jak i badań naukowych. Konstytucja RP pojmuje wolność
13